۱. هنر پیشاتاریخ ایران (۱۰,۰۰۰–۳,۰۰۰ ق.م)
🔍 آثار شاخص:
- غارهای میرملاس و همیان (لرستان): نقاشیهای شکارچیان با رنگهای معدنی
- ظروف سفالی چشمدار (شوش): قدیمیترین نمونههای هنر تجسمی با طرحهای هندسی
- پیکرههای حیوانات مفرغی (حصار دامغان)
👁️ نگرش مردم:
هنر جنبه جادویی-آیینی داشت؛ مثلاً نقاشیهای غارها برای تضمین موفقیت در شکار کشیده میشدند.
۲. دوره ایلامی (۳,۰۰۰–۶۴۰ ق.م)
🏺 آثار برجسته:
- زیگورات چغازنبیل (۱۲۵۰ ق.م): اولین اثر ایرانی ثبتشده در یونسکو
- مجسمه ناپیرآسو (همسر پادشاه ایلامی) با خط میخی
- مهرهای استوانهای با نقوش اساطیری
🖌️ ویژگیها:
ترکیب هنر بینالنهرینی با سبک محلی؛ استفاده از آجرهای لعابدار برای نخستین بار.
۳. هنر هخامنشی (۵۵۰–۳۳۰ ق.م)
🏛️ شاهکارها:
- تخت جمشید: حجاریهای هیأتهای نمایندگی با لباسهای ملل مختلف
- لوح زرین داریوش (کشفشده در همدان)
- جام های طلایی مارلیک با نقش حیوانات اساطیری
🌍 فلسفه هنری:
هنر نمایش وحدت در عین کثرت تحت حکومت هخامنشیان بود. مثلاً در تخت جمشید، هنرمندان از سبکهای مصری، یونانی و آشوری الهام گرفتند اما با هویت ایرانی ترکیب کردند.
۴. هنر پارتی (۲۴۷ ق.م–۲۲۴ م)
🎭 ویژگیهای منحصربهفرد:
- نقوش روایی در حجاریهای بیستون و طاق بستان
- گچبریهای سهبعدی کاخ هترا (عراق امروزی)
- ظروف سیمین با نقش پادشاهان
👑 تحول مهم:
پارتیان نخستین بار چهرهنگاری تمامرخ را ابداع کردند (برخلاف نیمرخنگاری پیشین).
۵. هنر ساسانی (۲۲۴–۶۵۱ م)
🔥 آثار شاخص:
- نقش رستم: حجاریهای پیروزی شاپور اول بر امپراتوران روم
- گچبریهای کاخ بیشاپور با طرحهای گیاهی و هندسی
- پارچههای ابریشمی با نقش شیر و پرندگان
🎨 نگرش دینی:
هنر در خدمت تبلیغ زرتشتیگری بود؛ نمادهای چون فروهر، درخت زندگی و موجودات اساطیری تکرار میشدند.
تحولات پس از اسلام تا دوره سلجوقی
۶. هنر اوایل اسلام (قرن ۷–۱۰ م)
📜 ویژگیها:
- منع تصویرنگاری در اماکن مذهبی → رشد خوشنویسی و هندسه
- مسجد جامع اصفهان: ترکیب معماری ساسانی با طرحهای اسلامی
- سفالهای لعابدار نیشابور با خط کوفی
۷. هنر سلجوقی (قرن ۱۱–۱۲ م)
🏺 نوآوریها:
- مقرنسکاری در گنبدهای مساجد
- ظروف زرینفام با نقش شاهزادگان سوارکار
- منارههای پیچیده مانند مناره جامع اصفهان
🔄 ترکیب فرهنگی:
آمیختگی سبکهای ترک، ایرانی و اسلامی در معماری.
جدول سیر تحول هنر ایران باستان
| دوره | ویژگیهای کلیدی | نمونه اثر |
|---|---|---|
| پیشاتاریخ | نقاشیهای غارها، سفال چشمدار | غار میرملاس |
| ایلامی | آجرهای لعابدار، خط میخی | زیگورات چغازنبیل |
| هخامنشی | هنر چندفرهنگی، حجاری دقیق | تخت جمشید |
| پارتی | چهرهنگاری تمامرخ | طاق بستان |
| ساسانی | نقوش زرتشتی، گچبری | نقش رستم |
| اوایل اسلام | هندسه و خوشنویسی | مسجد جامع اصفهان |
| سلجوقی | معماری پیچیده، زرینفام | مناره جامع |
کشفیات اخیر (۲۰۲۳):
باستانشناسان در جیرفت سفالهایی با خط ناشناخته از ۵۰۰۰ سال پیش یافتند که ممکن است قدیمیترین خط ایرانی باشد!
سوال بیپاسخ:
چرا در هنر هخامنشی هیچ تصویری از جنگ وجود ندارد، با وجود امپراتوری نظامی قدرتمند؟ آیا عمدی بوده؟