۱. غارنگارهها: قدیمیترین آثار هنری ایران
📍 مکانهای کلیدی:
- غار میرملاس (لرستان): نقاشیهایی با رنگهای اخرا و زغال، نمایش گوزن، سگ و شکارچیان کمانبهدست
- غار همیان (کوهدشت): طرحهای حیوانات منقرضشده مانند گاو وحشی (اوروکس)
- غار دوشه (ایلام): صحنههای رزم و شکار جمعی با ترکیببندی دایرهای
🎨 تکنیکها و مواد:
- استفاده از خاکهای رنگی معدنی (قرمز اخرا، سیاه منگنز، زرد لیمونیت)
- ترکیب رنگها با چربی حیوانی برای ماندگاری
- ابزار: انگشت، پر حیوانات، شاخههای جویدهشده
🧠 انگیزه خلق:
- جادوی شکار: اعتقاد به تأثیر نقاشی بر موفقیت در شکار واقعی
- نقشهنگاری: برخی طرحها ممکن است نشانگر مسیرهای مهاجرت حیوانات باشند
۲. سفالینههای پیشاتاریخ: هنر روی گِل
🔥 نوآوریهای فنی:
- سفال چشمدار شوش (۵۰۰۰ ق.م): قدیمیترین نمونههای چهرهنگاری انتزاعی
- ظروف کلپورگان (سیستان): طرحهای هندسی با نقش مهرهای گیاهی
- سفالهای منقوش تپه سیلک (کاشان): نقوش آب، مار و خورشید
🔍 نمادگرایی:
- چشم: احتمالاً نماد حفاظت در برابر نیروهای شر
- مارپیچ: نشانه چرخه زندگی و مرگ
- نقوش نقطهای: شاید شمارش فصول یا روزها
۳. پیکرهسازی و هنرهای کوچک
🦁 آثار شاخص:
- پیکرههای حیوانات مفرغی (حصار دامغان): شیر، بز کوهی و پرندگان با جزئیات آناتومیک دقیق
- مهرهای استوانهای (تپه یحیی): نقوش حیوانات اساطیری با تاثیر بینالنهرینی
- گردنبندهای صدفی (غار کمربند مازندران): قدیمیترین زیورآلات کشفشده در ایران
⚒️ تکنیکهای ساخت:
- ریختهگری مفرغ به روش “موم گمشده”
- حکاکی روی سنگ صابون با ابزار سنگی
- سوراخکاری صدف با متههای استخوانی
۴. معماری و هنر محیطی
🏠 سازههای شگفتانگیز:
- تپه زاغه (قزوین): نخستین نمونههای خانههای گلی چهارگوش با کف آجرفرش
- چغازنبیل اولیه (خوزستان): سازههای آجری با نقوش برجسته گللوتوس
- سکوهای آیینی (تپه گنج دره کرمانشاه): محل برگزاری مراسم با سنگچینهای نمادین
🌿 ارتباط با طبیعت:
- جهتگیری خانهها بر اساس حرکت خورشید
- استفاده از خاکهای رنگی محلی در تزئین دیوارها
- ساخت ظروف ذخیره غله با نقشهای گیاهی
جدول گاهشماری هنر پیشاتاریخ ایران
| دوره | ویژگیها | نمونههای کلیدی |
|---|---|---|
| نوسنگی قدیم (۱۰,۰۰۰–۷,۰۰۰ ق.م) | نقاشی غارها، ابزار سنگی | غار میرملاس |
| نوسنگی جدید (۷,۰۰۰–۵,۰۰۰ ق.م) | سفالگری ساده، خانهسازی | تپه گنج دره |
| مس سنگی (۵,۰۰۰–۳,۰۰۰ ق.م) | مفرغکاری، نقوش نمادین | سفال چشمدار شوش |
نظریههای جنجالی و کشفهای جدید
🔎 نظریه “انفجار خلاقیت” (بر اساس یافتههای ۲۰۲۳):
تحقیقات جدید در غار لاپویید خرمآباد نشان میدهد بین ۸,۰۰۰–۷,۰۰۰ ق.م یک جهش ناگهانی در تنوع نقوش رخ داده است.
❓ معماهای حلنشده:
- چرا در غارنگارههای ایران هیچ تصویری از ماه وجود ندارد، با وجود نقوش متعدد خورشید؟
- آیا نقاط توخالی روی سفالها نوعی خط اولیه بودهاند؟
💡 نکته کلیدی:
هنر این دوره کارکردی-آیینی داشت و هنرمندان احتمالاً شمنها یا رهبران روحانی بودند.